ایگه وکیسیم

بــاغلــــــــــــــمه

باغلمه دیب،فعل بؤلمه گن سؤزنی فعلگه خاص معنا و وظیفه گه ماسلشتیروچی یاردمچی گرامه تیک واسطه گه ائتیله دی. باغلمه لر اصل معناسینی یؤقاتیب،یاردمچی وظیفه گه کؤچگن ایگه بیلن کیسیمنی بیرلشتیریشده خذمت قیله دیگن سؤزلردیر. مثلن،بؤل،قیل،بیل،ایدی،بیر،بار،کیت،یت، کؤر،چیق،آل،قؤی،یور،یات،تور(28ته) ایکن،ایمیش،دیر وباشقه لر. یعنی، باغلمه لر ایگه بیلن کیسیمنی بیریکتیره دی. مثلن،اؤتکیر بیلن ته نیشگن آدم اؤقیتوچی ایدی.اوشبو گپده کیسیم و ظیفه سیده کیلگن اؤقیتوچی (آت)سؤزیگه،ایدی(تؤلیقسیز فعل)سؤزی فعللیک معناسینی یوکله یپتی. دلی تؤغری نینگ،تیلی تؤغری بؤله دی.کیئینگی گپده تؤغری سؤزیگه بؤله دی سؤزی فعللیک معناسی بیره یپتی. بو مثاللرده ایدی و بؤلماق سؤزلری اؤزی نینگ مستقل گرمه تیک معناسین یوقاتیب،یاردمچی وظیفه سیگه کؤچگن.

باغلمه لرنینگ إیککی توری موجود:

1.صاف باغلمه

2. یریم موهوم باغلمه

  صاف باغلمه

لیکسیک معناسینی یؤقاتگن،صاف گرمه تیک وظیفه بجروچی باغلمه گه،صاف باغلمه دیئیله دی.مثلن،تؤلیقسیز فعللر: ایدی(اؤقیوچی ایدی)،ایکن(اؤقیتوچی)،ایمیش، ایرور، ایردی.

یریم موهوم باغلمه

لغوی معناسینی تمام إیله یؤقاتمه گن،یاکی معناسی معلوم درجه ده سقلنگن باغلمه لرگه یریم موهوم باغلمه دیئیله دی.مثلن،حسابلنه دی،دیئیله دی،بؤل سؤزلری اؤز لغوی معناسینی معلوم درجه ده سقله گن حالده باغلاوچی وظیفه سینی بجریب کیله یپتی. مثلن،تیمور فن دوکتوری بؤلدی،نوایی دانا شاعر حسابلنه دی.  

 گرامر

 نحو

باش بؤلکلر

کیسیم

ایگه گه(گپده)گرمه تیک باغله نیب،او حقده خبر بیروچی بؤلک کیسیم دئیله دی. کیسیم، نیمه قیلدی؟ نیمه قیله دی؟ نیمه قیلر؟ قنده ی قیله دیر؟ او کیم؟ بو نیمه؟ او نیچه ته ؟ او قنچه ؟ سینگری سؤراقلرگه جواب بؤله دی.مثلن،

- تاغلرده شراپّــلله تیب یامغیر قویماقده.

- آقه یاتگن دریا بیردن تاشدی.

- آدمدن فقط یخشیلیک قاله دی.

یؤقاریده هر اولچه سادّه گپده کیسیم (قویماقده)،( تاشدی)،( قاله دی)کبی فعل شکللریده کیله یپتی.دیمک هر اوچله کیسیم (یامغیر)،(دریا)،(آدم) سینگری ایگه کیسیمگه تابیعله نیب،باغله نیب کیله یپتی.انیقراغی،شولرحقیده خبر بیریلماقده.

کیسیم قیسی سؤز تورکومی بیلن افاده له نیشیگه قره ب قوئیده گیلرگه بؤلینه دی:

- فعل کیسیم : کتاب آدمنی اولوغلیک درجه سیگه یتکزه دی.

فعل کیسیم توزیلیشیگه کؤره إیککیگه بؤلینه دی :

     1.سادّه فعل کیسیم- بیر سؤز بیلن افاده قیلینگن بؤله دی: هولکر کیلدی.

     2. مرکـّب فعل کیسیم- کؤمکچی فعللی سؤز قؤشیلمه سی و تؤلیقسیز فعللی سؤز قؤشیلمه سیدن توزیلگن بؤله دی.

- کؤمکچی فعللی سؤز قؤشیلمه سی کیلگن مرکّب کیسم:چیچکلر آچیله باشله دی. إیشنی ایرته بجره دیگن بؤلدی. روشداش تؤلیقسیز فعللی سؤز قؤشیلمه سی:

- آت کیسیم : کابل- اوغانستان نینگ باشی کینتی.

آت کیسیم توزیلیشگه کؤره إیککی خیل بؤله دی:

     - سادّه آت کیسیم : بیر سؤز بیلن افاده لنگن بؤله دی : تورموش آغیر.

     - مرکّب آت کیسیم : بیر و اوندن آرتیق سؤز بیلن فاده قیلنه دی،ترکیبیده آت،صفت،روش، آلماش همده «بؤلماق»فعلی یاکی، تؤلیقسیز فعللر قتنشگن بؤله دی : باله عزیز،ادبی اوندن عزیز.

مرکّب آت حرکت نامی همده کیره ک،لازمکی سؤزلری بیلن هم افاده له نیشی ممکن : بیره م ایرته لب آچیلیشی کیره ک ایدی.

کیسیمنینگ قؤیده گی سؤز تورکوملریده کیلیشی:

- صفت کیسیم : آسمان آئینه ده ی تینیق.

- سان کیسیم : إیککی اؤن بیش بیر اؤتتیز.

- روش کیسیم : دله لرده حاصللر مؤل.

- مُدل سؤز بیلن : مین بو گپنی ائتگنیم یؤق!

- عباره بیلن : ایرگش اؤز اوستیده إیشله دی.

- حرکت نامی :

    - صفتداش : اوکم اؤمکتنی یخشی اؤقیگن.

    - روشداش : اویقودن اؤیغندیم ایرته لب.

    - حرکت نامی : بیلیمگه ایریشمق،اؤقیلماقدیر.

 مرکّب آت کیسم نینگ ینه بیر قطار حاصل قیلینیش شکللری هم موجودیر. بو حقده نوبتده گی سباغیمیزده گپ له شه میز.

سینتکسیس

(نحو)

گپ بؤلکلری

توشینترگنیمیزدیک،معامله- اره له شو واسطه سینینگ اینگ کیچیک بیرلیگی گپدیر.گپ آرقه لی توگللنگن فکر افاده قیلینه دی.گپ سؤز و سؤز بیریکمه لری یاردمیده توزیلگن بؤله دی.گپده(جمله)گی سؤزلر بیر- بیری بیلن گرامه تیک مناسبتگه کیریشه دی و گپ بؤلگینی تشکیل ایته دی.

گپده بیرار سؤراققه جواب بؤلگن و اؤز ارا تابع باغلنگن سؤز و سؤز بیریمه سیگه گپ بؤلکلری دئیله دی. گپ ترکیبیده گی بؤلکلر سینتکتیک وظیفه بجره دی.جمله بؤلکلرینی بیلگیلشده اساسی خصوصیت اولر آره سیده گی سینتکتیک علاقه دیر.گپ بؤلکلری نینگ توری عادتده بیر- بیریگه نسبتن،انیقلنه دی : ایگه کیسیمگه نسبتن،انیقلاوچی انیقلنمیشگه نسبتن،حال حالـله نیشگه نسبتن،تؤلدیروچی تؤلدیریلمیشگه نسبتن،انیقلنه دی.نسبت بیریلوچی بؤلک بؤلمس ایکن،او یاکی بو گپ بؤلگی حقیده گپریش ممکن ایمس.

 گپ بؤلکلری إیککی تورگه بؤلینه دی: باش و إیککینچی درجه لی بؤلک.

بـــاش بـــؤلـــکلر

گپنینگ ایگه- کیسیمینی تشکیل ایتوچی قسملرگه باش بؤلک دئیله دی.ایگه و کیسیم گپنینگ باش بؤلگدیر.باش بؤلکللر کپنینگ گرامه تیک اساسینی تشکیل   قیله دی.

ایـــــگـه

گپنینگ کیم یاکی نیمه حقیده ائتیلگنلیگینی بیلدیروچی سؤز،گپده گی باشقه بؤلکلرگه تابع بؤلمه یدیگن باش بؤلکــّه ایگه دیئیله دی.ایگه بیرلیکده کیم؟ نیمه؟ کؤپلیکده نیمه لر؟ کیملر کبی سؤراقلردن بیریگه جواب بؤله دی.ایگه باش کیلیشیکده گی سؤز بیلن افاده له نیب،هردایم کیسیمنی اؤزیگه قره ته دی،کیسیم تامانیدن انیقلنه دی،ایظاحلنه دی.

ایگه قویده گی سؤزلر آرقه لی افاده لنه دی:

1.آت بیلن : پولت یؤلداش نینگ یانیگه باردی.

2.آتلشگن صفت بیلن : یخشیلر کؤپه یسین،یامانلر قالمه سی.

3.سان بیلن : إیککی اؤن بیش- بیر اؤتتیز.

4.آلماش بیلن : بیز یخشیلیک قیلماقچیمیز.

5.حرکت نامی بیلن : خوهخله ماق- بجره آلیش دیمکدیر.

6.آتلشگن صفتداش بیلن : بیلشگن اؤزر،بیرلشمه گن تؤزر.

7.آتلشگن اونداولر بیلن : کیم هم ایشیتر ایدی «وای - وای»لرینگنی.

8.تقلید سؤزلربیلن : آتلرنینگ «تسر- توسیر»ی ایشیتیلدی.

9.سؤز قؤشیلمه لری بیلن : بیلشگن مللتلر تشکیلاتی- خلق ارا نفوذلی موسسه.

10.عباره بیلن : کؤزینگ تؤرت بؤلیب اکه نگنی کوتدینگمی؟

11.مدل سؤزلر بیلن : بار-باریچه- یؤق یؤغیچه.

گپ نینگ توزیلیشگه کؤره تورلری

آلدینگی درسلرده گپنی تورلی نقطه ی نظردن بیر نیچه تورلرگه اجره تیب اؤرگنگن ایدیک.ایندی بؤلسه،گپنی توزیلیشگه کؤره،یعنی،گرامه تیک اساسیگه کؤره بؤلیب اؤرگنه میز.گپنینگ مهم بیلگیلریدن بیری گرمه تیک اساسگه ایگه لیگیدیر.گرمه تیک اساس دیئلگنده،گپنینگ ایگه و کیسیمی توشینیله دی.کیسیم آرقه لی گپنینگ مهم بیلگیلری کؤرسه تیله دی.گپ(جمله)نینگ مهم بیلگیلری :

- پریدیکتیفلیک(ایگه - کیسیم) کتگوریه سی،

- زمان کتگوریه سی،

- مودللیک کتگوریه سی،

- شخص- سان کتگوریه سی

- خبر آهنگی ته شیش کبیلردن عبارت.(بولرحقیده قوئیراقده سؤز یوریته میز)

گرمه تیک اساسگه کؤره گپلر إیککی خیل بؤله دی : سادّه گپ و قؤشمه گپلر.

1.ساده گپ- بیر ایگه وکیسیم ترکیبیدن عبارت گپلر سادّه گپ دئیله دی.یاکی،سادّه گپلر بیرگینه پریدی کتیف(ایگه و کیسیم)بیرلیککه ایگه بؤلیب،اونده معلوم فکر افاده لی آلگن،گرمه تیک و آهنگ جهتیدن شکللنگن بؤله دی.مثلن،مین سینگه اتب بیر شعر یازه ین!، سین شاعر بؤلماقچی می سن؟، یر اوزره قؤنه یاتگن قار پرچه لری،توشگه باریب تیزه بؤیی بؤلدی.هر اوچله گپ هم گرامه تیک اساسیگه کؤره سادّه گپ سنه له دی.زیرا،اولر ایگه و کیسیملی أیغیق و یائیق بؤلکلردن تشکیل تاشکیل تاپگندیر.  

ایگه- کیسیم گپنینگ اساسینی تشکیل بیره دی.اولرسیز گپ توزیلمیدی.سادّه گپلر أیغیق و یائیق بؤله دی.

أیغیق سادّه گپلر- بیرگینه ایگه و کیسیمدن تشکیل تاپگن بؤله دی.مثلن،تاشپولت کیلدی. تاشپولت-ایگه،کیلدی- کیسیم.تیمور(ایگه) جؤنه دی(کیسیم).

یائیق سادّه گپلر- باش بؤلکلر(ایگه- کیسیم)همده إیککینچی درجه لی بؤلکلر(تؤلدیروچی،انیقلاوچی و حال)دن توزیلگن بؤله دی.

بویروق گپلر

بویوریش،مصلحت،التماس کبی مضمونلی گپلرگه بویروق گپ دئیله دی.یعنی، بیر گپنی بجریشگه اونده ش،تکلیف ایتیش و بویرویش معنالری افاده قیلینه دی.بویروق گپلر اساسن،صاف بویروقنی بیلدیره دی.مثلن، إیشینگنی تیزراق بجر(بویریش).تیزراق یورسنگ چی(اونه ش)؛یخشیسی تیوره ک - اطرفینگه     قره ب إیش کؤر(مصلحت)؛

یورتنینگ صادق اؤغلانی بؤله یلیک(چقیریش).بویروق گپلر تورلیچه آهنگ بیلن ائتیله دی.باردی بویروق گپلر کوچلی هیجان،دؤق-پؤپیسه،غضب،تهدید معنالزینی افاده لسه،بونده ی گپلر آخریده (یازووده) اونداو(!)بیلگیسی قؤللنه دی.یؤقال کؤزیمدن!

بویروق گپلر قویده گی خصوصینلرگه ایگه :

- بویروق گپنینگ کیسیمی،عادتده،بویرروق میلینینگ إیککینچی شخص، بیرلیک مضمونی بیلن افاده لنه دی.مثلن،آچ بچه غردن قاچ بچه غر!

- بویروق گپنینگ کیسیمیگه بعصن،یوکلمه لر قؤشیلیب کیله دی.مثلن،رخصت سی بارینگ چی!

- بویروق گپنینگ کیسیمی رسمی  اسلوبده مجهول نسبتده گی فعل بیلن افاده     قیلینه دی.مثلن،چیکیشگه رخصت ایتیلمه یدی.

هیس-هیجان گپلر

حس-هیجان گپلرده فکر کوچلی آهنگ بیلن ائلتیله دی.بونده ی گپلرده کیشیده تورلی- تومن حس- تویغو وهیچان(قوانچ،قؤرقو،اؤکینیچ،قوناق) معنالری کؤترینکی روحده ائتیله دی.کملک اؤقینی یائیدی! قویاش چیقدی!

حس-هیجان گپلری قؤئیده گی خصویبلرگه ایلگه:

- حس-هیجان گپلر ترکیبیده اونداولر،کوچیتیرو سؤزلر،و یوکلمه لر کیلیشی ممکن.مثلن، ای،بابا قویاش!نورینگنی ساچه بیر باشیمیز اوزره!

- حی-هیجان گپلرده حس-تویغونینگ تورلیچه لیگیگه کؤره آهنگ هم هر خیل   بؤله دی.مثلن: کیلینگ،بو إیشدن واز کیچینگ!کئین افسوسله نیش بؤله دی.

- بعضن سؤز ترکیبی نینگ اؤزگریشی ،سؤزلرنینگ تکرار قؤلـله نیشی هم حس-هیجان گپینی شکیللنتیره دی. سوینچی،سینگه سوینچی! ایسده قاله دی بوسنه.

بویروق وحس-هیجان گپلر إیچیده قنده ی،نه قدر ،قنچه لر،شونچه لر کبی آلماشلر همده کوچیتیرو یوکلمه لری(نه خات،حتــّاکی،نخاتکی) و اونداو سؤزلر (هه،ای،ئای،آه،او،بی) کؤپراق قتنه شه دی.

حس-هیجان گپلرده آرزو-إیستک،اچینیش،روحی کؤترینکیلیک،تعجّب،حیرت کبی معنالر افاده لنه دی.

گپ و اونینگ تورلری

یؤقاریده بیز گپ(جمله) آرقه لی بیره ر واقعه حقیده خبر بیریلیشی،بیریلگن خبرگه سؤزلاوچی نینگ مناسبتی حقیده تؤخته لیب اؤتدیک.دیمک،سؤزلاوچی نینگ گپریشیدن مقصدی بیرینچیدن خبر بیریش بؤلسه،إیککینچیدن اؤزیگه انیق بؤلمه گن واقعه حقیده معلومات آلیشدیر.انه شو واقعه(خبر)گه کیشیده مناسبت هم اویغانه دی. یعنی،اوندن تاثیرلنه دی،اخبرگه نسبت،کیشیده حس-هیجان تویغولری جانلنه دی.دیمک،گپنینگ افاده مقصدی بؤله دی،شونیندیگ،گنپنگ کامونیکتیفلیک (فکر المه شیش)اجتماعی وظیفه سی بؤله دی.شونگه کؤره گپلر قوئیده گی (درک گپ،سؤراق گپ،بویروق گپ، حس-هیجان گپ)تورلرگه بؤلینه دی :

1.درک گپ

یوزه گه کیلگن،بؤلیب اؤتگن یاکی،یوز بیره دیگن واقعه-حادثه حقیده خبر بیریش،

دلیل کیلتیریش،تصدیقلش،انکار قیلیش مضمونیگه ایگه بؤلگن گپلر درک گپ   دیئیله دی.درک گپ عاتده تینچ آهنگ بیلن ائتیله دی وشو گپ آخریگه نقطه    قؤیئله دی.گپده گی آهنگ نقطه گچه پسه یب باره دی.مثلن،رادیو اؤچیب قالدی.

قربان کؤچه دن قیچقیردی.اؤقیتوچیلر سؤزگه چیقیشدی.

اهمیت قره تیلسه،بو گپلر تینچ آهنگده ائتیلیب،آخریگه نقطه قؤیلگندیر.بونده گپیریب تورگن رادیو نیمه دور سببگه کؤره اؤچیب قالگنی حقیده درک بیریله یپتی.

2.سؤراق گپ

سؤراق گپلرده نامعلوم بؤلگن نرسه،واقعه-حادثه نی بیلیش اوچون مراجعتنی افاده لاوچی گپگه سؤراق گپ دئیله دی.سؤاق گپلرده عادتده جواب کوتیله دی.

مثلن،بوگون هفته نینگ قیسی کونی؟(جواب کوتیله دی).سؤراق گپلرده تعجّب،

حیرتله نیش افاده لنه دی.مثلن،آدم باله سی شونده ی هم بؤله دیمی؟ ائریم پئیتلرده جواب طلب قیلینمسلیگی هم ممکن.مثلن،سیندن باشقه سینی سیورمی ایدیم مین؟

باشقچه ائتگنده،مضمونیده اساسن،سؤراق یاکی سؤراق بیلن بیرگه حیرتله نیش،تعجّبله نیش افاده لنگن گپلر سؤراق گپ دیئیله دی.سؤراق معناسیده افاده لنگن گپگه جواب کوتیله دی.مثلن،چقه لاقنینگ تیلی چیقتیمی؟ آته نگیز إیشدن قیتدیمی؟ اؤرتاغینگیز آلگن کتابینی قئتریب بیردیمی؟ و باشقه لر.

سؤراق گپلرنینگ بیر نیچه خصوصیتی بؤله دی:

- سؤراق گپلر:(- می)،(- چی)،(- ه)،(- یه) کبی سؤراق یوکلمه لری یاردمیده حاصل قیلینه دی.مثلن،آلدینگیزگه باره یمی؟

مینمی- یخشی.اؤزلری چی؟

 قیلغیلیقلرنی قیلدی-یه؟

سیزمی جواب قیلمه گن،سیز-ه؟

- سؤراق گپلر:نیگه؟ کیم؟ نیمه ؟ قه یر؟ قچان؟ قنده ؟ نیگه ؟ سؤراق آلماشلری یاردمیده حاصل قیلینه دی.مثلن،قچان کیلدینگ؟،قی یرگه بارماقیسیز؟ نیمه گه    خفه سیز؟

- سؤراق کپلر سؤراق آهنگی یاردیمیده هم توزیله دی.

مکتبگه بیرگه کیتدی؟ یامغیر تیندی؟

گپ و اونینگ تورلری

آلدین تعریفلب اؤتگنیمیزدیک،گرماتیک و آهنگ جهتدن شکلــلنگن،توگل فکرنی افاده له یاتگن ائریم سؤز،نطق بیرلیگه گپ دیئله دی.گپ فکر شکلله نیشی،افاده قیلینیشی اوچون اساسی واسطه حسابلنه دی.گپنینگ بیر قطار اؤزیگه خاص خصوصیتلری بؤله دی.ایگه- کیسیم مناسبتی،مودللیک،خبر آهنگی،توگللنگن لیک،سؤزلر ترتیبی گپنینگ(جمله)مهم خصوصیتلریدن سنه له دی.فکرالمه شیش گپنینگ اساسی وظیفه سینی تشکیل قیله دی.اؤزبیک تیلیده گپ بیر نیچه نقطه ی نظردن تصنیف قیلینه دی.

     مثلن،ترکیبیده گی پریدیکتیف(ایگه- کیسیم مناسبتی)بیرلیک نینگ مقداریگه کؤره. بونده سادّه و قؤشمه گپلر اجره تیله دی؛کامونیکتیف(فکرالمه شیش)وظیفه سیگه کؤره.بونده گپلر اوپ تورپه بؤلینه دی:1.درک گپ،2.سؤزراق گپ3.اونداو گپ؛ایستیتیک وظیفه سگه کؤره :1.ایماسینال(حس-هیجان)گپ،2.اینتیلکتوال

(عقلی)گپ.گپ بؤلکلری گپنی تشکیل ایتوچی قسملر حسابلنه دی.

گپنینگ توزیلیشیگه کؤره تورلری

گپلر توزیلیشیگه(گراماتیک اساس) کؤره سادّه و قؤشمه بؤله دی.

سادّه گپ

بیر ایگه و کیسیم ترکیبیدن تشکیل تاپگن گپلر سادّه گپ دیئیله دی.سادّه گپلر اؤز نوبتیده أیغیق سادّه گپ و یائیق سادّه گپ شکلده بؤله دی.

أیغیق سادّه گپ- فقط گینه ایگه و کیسیمدن تشکیل تاپگن بؤله دی.مثلن،بابر کیلدی.

مذکور سادّه گپده بابر-ایگه،کیلدی- کیسیم.

یائیق سادّه گپ- باش بؤلکلر بیلن بیرگه إیککینچی درجه لی گپ بؤلکلری اشتراکیده توزیله دی.مثلن،تیمور سودا قیلگنی کیتدی.

سینتکسیس

(نحو)

گپ و اونینگ سؤز بیریکمه لریدن فرقی

گپ- گرامر و آهنگ جهتدن شکللنگن،فکرنی افاده لش اوچون خذمت قیلوچی نطق بیرلیگیدیر. بو علمی تعریفنی آچسک،گپ نطق واسطه سی حسابله نیب،سؤزلاوچی نینگ واقعیلیکـّه مناسبــتینی بیلدیره دی.یعنی،گپده فکر توگللنگن بؤله دی؛معلوم واقعه- حادثه  حقیده خبر بیره دی.اؤتگن درسلرده تاکیدله گنیمیزدیک،نطق تاووشلری سؤزلرنی،سؤز سؤز بیریکمه لرینی،سؤز بیریکمه لری ایسه گپنی شکللنتیره دی.گپ نینگ اؤزیگه خاص بیر قطار خصوصیتلری بؤله دی :

1.گپ گراماتیک قانون- قاعده لر اساسیده بیریککن بؤله دی.مثلن، بیزنینگ وطنیمیزده گؤزه ل قالینلرنی آلتین قؤللریره ته دی جمله سینی آلیب کؤر سک، بوگپده- نینگ،- ده،- نی،-ی سینگری تورلی مافورلوژیک شکللرإیشله تیلگن.ینه گپنی تشکیل ایتگن:بیزنینگ وطنیمیز،گؤزه ل قالینلر، آلتین قالینلر،قالینلرنی یره تیش کبی سؤز بیریکمه لری ایسه معلوم قانون- قاعده لر اساسیده بیریککندیر.

2.گپ آهنگ و احتراس جهتدن توگللنگن بؤله دی. یازمه نطق جریانیده گپ توگه گنده پوزه(قیسقه تؤختش- تؤختم)قیلینه دی و اوندن سؤنگ إیککینچی گپ باشلنه دی.کوز کیلدی.یشیل یپراقلر زرگه بورکندی.گپیده مکث نینگ اهمیتی بار.او گپ نینگ مضمونیگه تاثر قیله دی.

3.گپ علاقه-اره لشونینگ اینگ کیچیک بیرلیگی سنه له دی.یعنی،گپلر توزیب اؤز ارا معامله و مناسبتگه کیریشه میز. بیر نیچه سؤزنی هیچ قنده ی گرماتیک شکللرسیز قؤلله سک،اولر هیچ نرسه حقیده درک بیرمه یدی. فکر بیلدیریش اوچون گراماتیک قانو-قاعده لرگه اساسله نیب گپ توزیش کیره ک بؤله دی.

4.گپده توگللنگن بیره ر فکر افاده قیلینگن بؤله دی.یعنی واقعی لیک حقیده خبر قیلینه دی؛یاکی،شو واقعی لیککه سؤزلاوچی نینگ مناسبتی بیان قیلینه دی.قیش باشلندی(خبر مضمونی).ایرته گه باققه چیقه سیزمی؟(سؤراق مضمونی).سؤزیلریمگه قولاق توتسنگیز

(التماس).کؤرینیب توریبدیکی،هر اوچله گپده خبر،سؤزلاوچی نینگ واقعی لیککه تورلیچه مناسبتی(سؤراغی، التماسی)افاده لنه یپتی.

یؤقاریده گی خصوصیتلرنینگ هیچ بیری سؤز بیریکمه سیگه خاص ایمس.زیرا، سؤز بیریکمه لریده هیچ قنده ی فکر افاده قیلینمه یدی.سؤز بیریکمه لریده بیرگینه معنا افاده لنگن بؤله دی. گللردن بیری،مؤل- حاصل بیریکمه لریده توگللنگن فکر موجود ایمس.

شیرین آلمه(بیریکمه) چونکی،هلی فکر افاده لنمه گن.آلمه شیرین(خبر مضمونی بؤلگنی اوچون- گپ).یعنی،آلمه نینگ شیرین لیگینی بیلدیره یپتی.

سؤز بیلن گپنی هم بیر- بیریده ن اجره تیش لازم. صرف بؤلیمیده ائتیب اؤتیلگنی دیک،سؤز- تاووش یاکی تاووشلردن عبارت،بیره ر معنا بیلدیروچی نطق بیرلیگی

(ایضاحلی لغت)گه ائتیله دی.سؤز نرسه،حادثه- واقعه لرنی اته یدی،تورلی توشونچه لرنی افاده قیله دی.گپده ایسه، بیتکزیلگن إیش،فعالیت،فکر حقیده خبر قیلینه دی.  

سینتکسیس

(نحو)

ایرگش سؤزنینگ باش سؤزگه بیریکیشی

ایرگش سؤز باش سؤزگه قوئیده گی یؤللربیلن بیریکه دی :

1- ماسله شو،2- باشقرو3- بیتیشو

1- مــاســله شـو

تابع باغله نیش نینگ بیر توریگه کیره دی. بونده تابع(ایرگش) سؤز اؤز شکلینی حکم (باش)سؤزنینگ شکلیگه قره ب ماسله یدی وشو شکلده حاکم سؤزگه باغلنه دی.حاکم سؤزنینگ شکلی اؤزگریشی بیلن تابع سؤزنینگ شکلی هم اؤزگره دی. باشقچه ائتگنده،ایرگش سؤزنینگ باش سؤز شکلیگه شخص و سانده موافق کیلیشیگه ائتیله دی : اؤرتاغیم نینگ کتابی. بو بیریکمه ده ایرگش سؤز(اؤرتاغیم نینگ) هم،باش(کتابی)سؤز هم اوچینچی شخص بیرلیکده اؤز ارا ماسله شه یپتی. اؤزبیک تیلیده ماسله شو اساسن،قرتقیچ- قره لمیش و ایگه- کیسیم علاقه سیده کؤرینه دی. یعنی،ایرگش سؤز باش سؤز بیلن قره تقیچ(نینگ)کیلیشیگی همده ایگه لیک قؤشیمچه لری(إیمیز)آرقه لی بیریکه دی.ائریم حاللرده بیریکمه لر ماسله شه یاتگنده قرتقیچ کیلیشیگی قؤشیمچه سی(نینگ)همده ایگه لیک قؤشیمچه سی(إیمیز)قؤلـله نیلمه سلیگی ممکن:

 آنه نینگ مهری-آنه مهری،بیزنینگ قیشلاغیمیز- بیزنینگ قیشلاق کبی. بعضن،إیکلله سی نینگ هم قؤللنمسلیگی اوچره یدی: اؤز بیرنی قؤللب قولتلماق(اؤز نینگ بیرینی).

شونی تاکیدلش کیره کــّی،قرتقیچ و قره لمیش شخصده ماسله شیشی شرط : نوایی نینگ اثری کبی.نوایی هم اثر هم بیرلیک شخص- سانده ماسله شگن.نوایی نینگ اثرلری بیریکمه سیده إیکله سؤز هم سانده ماسلشمه گن.ایگه و کیسیم  نینگ شخص-سانده ماس کیلیشی هم ماسله شو حسابلنه دی. اؤتاقلر کیلیشدی(ایگه هم کیسیم هم اوچینچی شخص کؤپلیکده قؤلله نیلگن).ایگه وکیسیم شخصده ماسله شیشی شرط . بیزنینگ کتابیمیز کبی.ایگه و کیسیم سانده ماسلشمسلیگی هم ممکن: باله لر گپردی.

بـــاشــــقــرو

 ایرگش(تابع)سؤزنینگ باش(حاکم)سؤز طلبیگه ماس کیلیشیک قؤشیمچه سی(باش و قرتقیچ کیلیشگیدن تشقری)یاکی کؤمکچی آلیب کیلیشیگه باشقرو دیئله دی. یعنی،تابع سؤز حاکم سؤز نینگ طلبی بیلن معلوم گرماتیک شکلگه کیره دی. مکتبگه بارماق،قیشلاقدن کیلماق،بیل بیلن قازماق،اوکه سنی اوچرتماق،دوستانه صحبت کبی.

باشقروده کیلیشیک و کؤمکچیلرایرگش سؤز بیلن بیرگه قتنه شه دی. باشقروده اگرایرگش سؤزتورداش آت بیلن افاده لنگن بؤلسه،توشوم کیلیشیگی قؤشیمچه سی قؤللنمسلیگی ممکن:شهر بارماق،درس قیلماق،کتاب اؤقیماق کبیلر.

باردی باشقروده گی ایرگش سؤز اتاقلی آت بیلن افاده لنگن بؤلسه،اونده ایرگش سؤزالبتته کیلیشیک قؤشیمچه لری همده کؤمکچی آلیب کیله دی:کؤچه نی ائلنماق،باترنی اوچرتماق.

بــیــتیـشو

ایرگش سؤز بیلن باش سؤز هیچ قنده گرماتیک واسطه سیز،ترتیب و آهنگ آرقه لی بیریکه دی: آلتین اوزویک،بیلیمسیزاؤقیتوچی،تیز یوره رشوم باله،آچیق ایشیک،    یورتگه قئئتیش و باشقه لر.

سؤز بیریکمه لری نینگ تورلری

سؤز بیریکمه سی ترکیبیده گی حاکم سؤز قیسی سؤزگه کیریشیگه قره ب اوچ تورگه بؤلینه دی :1.آتلی بیریکمه،2.فعللی بیریکمه،3.روشلی بیریکمه.

1.آتلی بیریکمه

آتلی بیریکمه ده باش سؤز آت،صفت،سان،آلماش و حرکت نامی بیلن افاده لنه دی.اؤقیمیشلی قیز،شکرده ی شیرین،آدملرنینگ برچه سی،تاپشیریقنی بجریش.کیلتیریلگن بیریکمه لرده : قیز،شکرده ی،برچه سی،بجریش سؤزلری باش(حاکم)سؤز بؤلیب کیله یپدی.

2.فعللی بیریکمه

باش سؤز فعل یاکی فعل نینگ صفتداش و روشداش شکللری بیلن افاده له نیب کیله دی.کتابنی اؤقیماق،إیشنی بجریب،یخشی اؤقیگن.مذکور بیریکمه لرده اؤقیماق،بجریب و اؤقیگن سؤزلری باش سؤز بؤلیب کیله یپتی.

3.روشلی بیریکمه

روشلی بیریکمه ده حاکم سؤز روش سؤز تورکومیدن بؤله دی. بیزدن إیلگری،تاووشدن تیز، جوده آز.اوشبو بیریکمه لرده إیلگری،تیز و آز سؤزلری حاکم سؤز بؤلیب کیله یپتی.

سؤز بیریکمه لرنینگ توزیلیشگه کوره تورلری

سؤز بیریکمه لری توزیلیشیگه کؤره سادّه و مرکّب بؤله دی.

سادّه بیریکمه لر

باش و ایرگش سؤزلردن بیری یاکی هر إیککیسی بیته سؤزدن تشکیل تاپگن بؤلسه،             سادّه بیریکمه حسابلنه دی.

تیزده  قئتیش،کتته گه عزّت. تکرارسؤزلر و عباره لر بیلن توزیلگن بیریکمه لرنی هم سادّه بیریکمه لر صفتیده توشینیش کیره ک. دسته- دسته گللر،بغری کینگ آنه لر.

مرکّب بیریکمه

ایرگش و باش سؤزلردن بیری یاکی هر إیککیسی یاکی اوندن آرتیق سؤزلردن عبارت بؤلسه،   بو نده ی بیریکمه لر مرکّب بیریکمه گه کیریتیله دی.میوه لری کؤپ درخت،یاز فصلیده کیلیش،آچکؤز باله کبیلر.