اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک (44)

 

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاووشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۴۴)

 گرامر

 (صرف)   

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

فعل 

تؤلیقسیزفعل

اؤزی نینگ مستقل لغوی معناسینی بوتونلی یؤقاتیب،معلوم گراماتیک معنی و وظیفه ده قؤلله نوچی فعللرگه فؤلیقسیز فعل دیئیله دی.مثلن،ایدی،ایمیش،ایکن،ایمس،ایسه کبیلر.ایسکی اؤزبیک تیلیده «ایرسه»،«سه- یؤقسه>یؤق+ایسه»،«ایرور»،«ایردی»،

«ایرکن»شکللریده هم قؤلله نیلگن. بوفعل برچه مستقل سؤزتورکوملریگه قؤشیلیب تورلی معنالرنی افاده لیدی.تؤلیقسیز فعل مستقل روشده قؤللنمدی ومستقل معناهم انگلتمیدی. او آتگه(اکه م + ایکن)،سانگه(بیش+ ایمس)، صفتگه(آق+ ایدی)،روش(چققان+ ایمیش)،روشداش(باریب+ایدیم)،حرکت نامی

(کؤرماق+ ایدی) قؤشیلیب قؤشمه فعل حاصل قیلینه دی. یؤقاریده کیلتیریلگن  تؤلیقسیز فعللراصلیده«ایماق»(بودن)تؤلیقسیزفعلیدن یسه لگندیر.

بوفعللرنینگ تؤلیقسیزدیئتیلیشیگه سبب،اولرتوسلنمیدی،شخص- سان قؤشیمچه لرینی قبول قیلمیدی.عادی فعللرگه اؤخشب میل،زمان،نسبت کبی خصوصیتلرگه ایگه ایمس،اؤتیملی،

اؤتیمسیز وبؤلیشلی،بؤلیشسیز شکلینی اؤزیگه آله آلمیدی. ائتیلگن سببلرگه کؤره،اؤزبیک عمومن،تورکی تیللرده گی«ایماق» تؤلیقسیز فعلی «قاعده سیز»- دیب تعریفلنه دی.

تؤلیقسیز فعللر گپده بیر قطارمعنالرنی افاده لیدی:

1.حرکت نینگ بجریلمی قالگنینی انگله ته دی : کوتگنده کیلینگ ایدی؛

2.حرکت نینگ دوام ایتتیریلیشی : ته تیب کؤینگ ایکن؛

3.إیستک معناسینی : آته جانیم کیلسه ایدی؛

4.حکایه معناسینی : اؤرتاغیم مهمان بؤلیب ایدی؛

5.انکار معناسینی : بو إیشنی هیچ کیم قیلگن ایمس.

تؤلیقسیز فعللر گپده کؤپراق باغلاوچی وظیفه سیده قؤلـــله نه دی.

قوییده گی متنده قؤلــله نیلگن تؤلیقسیز فعللرگه اهمیت قره تینگ:

بابرنامه دن

بو رمضاننی «هشت بهشت»باغیده اؤتکریلدی.هرطراویحنی غوسل بیله اؤتالدی.اؤن بیریاشیمدین بیری إیککی رمضان عیدینی پیاپی بیر یرده قیلغان ایمس ایدیم.اؤتــــــگن رمضان عیدی آگره ده بؤلبوب ایدم. بوقاعده خلل تاپمه سون دیب،یکشنبه سلخ آقشامی عید قیله سیکـــــئیرغه باریلدی. سیکئیر ده سالغان «باغ فتح»غرب شمال طرفیده غی تاش صــُــفه تیّار بؤلوب ایدی.اول صــُــفه اوستیده آق اوی تیکیب ،انده عید قیلیندی.آگره دین آتلنغان چاغ آقشام میرعلی قؤرچینی شاه حسنغه تــَته غه أیباریلدی. کــَنجـــَـفه غه خیلی میلی بار ایدی،تیلب ایدی،کــَنجـــَـفه أیباریلدی. «بابرنامه». 1960 أیل،400- بیت.

 تیکسده إیشله تیلگن تؤلیقسیز فعللر کؤک رنگده بیریلگن.

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک -43

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاووشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۴۳)

 گرامر

 (صرف)   

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

فعل 

اؤزبیک تیلیده فعل زمانلری

إیش- حرکت نینگ نطق جریانیگه(پئیت)مناسبتی فعل زمانلری دئیله دی. یعنی،افاده قیلینه یاتگن فکراوچ زماندن بیریده بیان قیلینگن بؤله دی.إیش-حرکت بجریلیش وقتی نینگ نطق جریانـــیگه مناسبتیگه کؤره فعل اوچ خیل زمانده اجره تیله دی. باشقچه ائتگنده اؤزبیک تیلیده گی فعللرنینگ اوچته ژمان توری بار :

1.اؤتگن زمان فعللری

نطق پئتیدن آلدین بجریلگن یاکی بجریلمه گن إیش- حرکتی اؤتگن زماننی بیلدیره دی.إیش-حرکت نطق سؤزله نیب تورگندن آلدین بجریلگن بؤله دی.مثلن،باردی،کیتدی،اؤقیدی،اوخله دی،اؤیله دی، کولدی،ایسنه دی وباشقه لر.اؤتگن زمان فعللری(-ایدی) تؤلیقسیزفعلی همده معلوم قؤشیمچه لر یاردمیده یسه له دی.فعل نینگ بو زمان توری وقتگه نسبتن، نطق نینگ دوامیلیگیگه قره ب معنابیلدیره دی.شونگه کؤره اؤتگن زمان فعللری قویئیده گی بیش تورگه بؤلینه دی :

- یقین اؤتگن زمان فعللری

فعلگه(- دی)قؤشیمچه سینی قؤشیش همده شوقؤشیمچه نی آلگن فعل نینگ توسله نیشیدن حاصل قیلینه دی. یازدی،یازدیم،اؤقیدین کبی.

- اوزاق اؤتگن زمان فعللری

فعلگه(- گن)،(- قن)،(- کن)قؤشیمچه لریدن بیرینی قؤشیش و(- ایدی)،(- ایکن)تؤلیقسیز فعللرینی کیلتیریش بیلن حاصل قیلینه دی. بارگن ایدیم،کیلگن ایدی،سؤزله گن ایلرکبی.

- اؤتگن زمان حکایه فعللری

 فعلگه(ب/ یب) قؤشیمچه سینی قؤشیش همده شوافیکسنی آلگن فعل نینگ توسله نیشیدن حاصل قیلینه دی. مثلن، اؤقیب ایدیم، سؤره ب ایدی، کؤزه تیب ایدینگیزکبیلر.

- اؤتگن زمان مقصد فعللری

فعلگه(- ماقچی)قؤشیمچه سینی قؤشیش همده تؤلیقسیز(- ایدی)فعلینی توسلش بیلن حاصل قیلینه.مثلن، کیلماقچی ایدیم،آلماقچی ادینگیز،ائتماقچی ایدیلرکبی.

- اؤتگن زمان دوام فعللری

فعلگه(ر/ ار)قؤشیمچه سینی قؤشیش و(-ایدی)تؤلیقسیزفعلینی توسلش یاردمیده حاصل قیلینه دی . مثلن، بارار ایدم، گپله شر ایدینگ،إیسترایدینگیز.

۲.حاضرگی زمان فعلی

إیش-حرکتی نطق پئتیده بجریلیشی و اوندن کیئین دوام ایتیب توریشینی افاده لیدی.حاضرگی زمان فعللری نینگ  إیککی انیق حاضرگی زمان شکلی موجود.

- کیله سی زمان دوام  فعللری

إیش-حرکت نینگ نطق سؤزله نیب تورگن پئیتده واوندن کیئین یوز بیره دیگن إیش-حرکتنی بیلدیره دی. فعلگه (- یپ)،(- ماقده)،(- یاتیر)،(-یاتیب)قؤشیمچه لری یاردمیده یسه یه دی.مثلن،باره پپتی، چیقاقده،کیله یاتیر،یوباریب کبی.

- حاضرگی کیله سی زمان فعللری

فعلگه(- الف)،(- أی)قؤشیمچه سینی قؤشیش همده شو قؤشیمچه نی آلگن فعلنی توسلش بیلن حاصل قیلینه دی.مثلن، کؤره من، اؤقی سن کبی.

3. کیله سی زمان فعللری

إیش-حرکت نطق سؤزله نیب تورگن پئتدن سؤنگ بجریلیش وبجریلمسلیگینی بیلدیره دی وإیککی تورگه بؤلینه دی :

- کیله سی زمان مقصد فعللری  

فعلگه ماقچی وشو قؤشیمچه نی آلگن فعلنی توسلش یاردیمده حاصل قیلینه دی.مثلن،یشه ماقچیممن،کیتماقچیسن،یورماقچیمیز کبی.

- کیله سی زمان گمان فعللری

فعلگه(-ار)قؤشیمچه سینی قؤشیش وشو قؤشیمچه آلگن فعلنی توسلش یاردمیده یسه له دی. مثلن،بارارمن، کیلرمن، جؤنرمن کبی.اؤزبیک تیلیده فعل زمانلری قطعی چیگره لنمی، بلکی    بیر- بیریگه اؤتیب هم توره دی.

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک-42

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاووشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۴۲)

 گرامر

 (صرف)   

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

فعل 

فعل مَیللری

سؤزلاوچی نینگ إیش- حرکتگه مناسبتی میل دیئیله دی. یعنی،مَیلده إیش-حرکت نینگ   بجریلیشی یاکی،بجریلمه مسلیگی بیلن باغلیق معنا توشینیله دی. اؤزبیک تیلیده بیشته مَیل توری موجود.

1.خبر(اجرا،انیق)میلی

إیش حرکت نینگ اوچ زماندن بیریده بجریلیش - بجریلمسلیگینی بیلدیره دی. یاکی،سؤزلاوچی نینگ إیش-حرکتگه مایللیگینی انگله ته دی.اؤزبیک نیلیده گی خبر مَیلی نینگ مخصوص گرماتیک قؤشیمچه سی یؤق.مثلن،یازدی،کیله یپتی،بارماقچی.

2. بویروق-إیستک میلی

إیش- حرکت حقیده بویروق-إیستک،مصلحت،التماس،چقیریش،اونده ش،آرزو کبی معنالرنی بیلدیره دی. بومَیلده گی فعللر(-ای)،(- گین)،(- سین)،(- ائلیک)،(- إینگ(گیز) ،(- سینلر) قؤشیمچه لری واسطه سیده  یــَسَــله دی : کؤره ی،بارگین،یازسین،باره یلیک، یازینگیز کبی. فعل نینگ زمان، شخص-سان قؤشیمچه لرینی آلمه گن شکلی هم بویروق-إیستک مَیلگه کیره دی.اؤقی،کیت، قال،توز.

3.شرط مَیلی

بیرار إیش-حرکت نینگ بجریلیش اوچون اوندن آلدین بجریلیشی شرط بؤلگن إیش حرکتنی،بیرار إیش حرکت نینگ بجریش-بجریلمسلیگی حقیده گی إیستک، مصلحت،فرض کبی معنالرنی انگله ته دی.شرط مَیلی فعللری (- سه)قؤشیمچه سی یاردمیده یَسَله دی.مثلن،کؤرسه، یورسم،     بارسک کبی.

4.مقصد مَیلی

إیش-حرکتنی بجریش- بجرمسلیک مقصدینی،نیتینی،حرکتنی بجریش مؤلجل قیلینگنی افاده     قیلینه دی. بومَیل شکلی(- ماقچی)قؤشیمچه سی یاردمیده حاصل قیلینه دی. بارماقچیمن،سؤزله ماقچیسن،کیرماقچیمیز.

5.شرطلی مَیل

بجریلیشی بیرار حرکتگه باغلیق بؤلگن إیش-حرکتنی بیلدیره دی. شرطلی مَیل فعللری نینگ بو شکلی (-ار)،(- سه)،(- مس) قؤشیمچه لری همده(-ایدی)فؤلیسیزفعلی یاردمیده وجودگه کیله دی.سین کتاب اؤقیسنگ، مین خورسند بؤلر ایدیم. مین بارمه سم، سین کیلر میدینگ.

ائریم درسلیکلرده میل اوچ (خبر،بویروق-إیستک وشرط)تورگه اجره تیب کؤرسه تیله دی.      ینه یعضی درسلیکلرده فعل میللری زمان بیلن بیرگه توشینتیریله دی.

 

 

فعل نسیتلری-41

 

  

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاووشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۴۱)

 گرامر

 (صرف)   

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

فعل

فعل نسیتلری

إیش-حرکت بیلن اونینگ بجروچیسی اؤرته سیده گی مناسبتنی بیلدیروچی فعل شکلیگه فعل نسبتی دیئیله دی .یاکی،بجروچی نینگ حرکت وحالت جریانیده  قی درجه ده قتنه شیشینی افاده لاوچی فعل شکللری فعل نسبتی سنه له دی. بوعلمی تعریف بیزگه نیمه نی انگله ته دی؟

بونینگ اوچون اوچ نرسه گه  اهمیت بیرماق بیره ک :

1.إیش-حرکت(فعل)،2. بجروچی(فاعل)،3.حرکت اؤتگن نرسه(مفعول).انه شو فعل،فاعل ومفعول اؤرته سیده گی مناسبت نینگ یوزه گه چیقیشیگه نسبت دئیله دی،ائریم ادبیّاتلرده بونگه درجه هم دیب هم ائتیله دی.مثلن،

تره ماق(ساچینی)> تره دی > تره لدی > تره ندی> تره شدی > تره تدی کبی. بیتته اؤزه کدن حاصل قیلینگن یؤقاریده گی فعل شکللری بیرمعنانی بیلدیرمی،اولرتورلی معنالرده قؤلــله نه دی.ائتیلگنلردن فعل قی حالت یاکی،قی درجه ده بجریلگنی انگله شیله یپتی.انه شوجریانگه فعل نسبتلری دیمیز.تیلیمیزده گی هربیرفعل انه شو بیش حالتده بؤله دی. یعنی درجه(نسبت)نطقطه ی نظریدن هربیر فعل نینگ بیشته شکلی بار.شونینگ اوچون هم اؤزیبک تیلیده فعل نسبتلری بیشته اجره تیب اؤرگه نیله دی.

1. انیق نسبت

بونده إیش-حرکت فقط گینه ایگه(کیم؟ نیمه؟) تامانیدن بجریله دی. یعنی بو فعللر افاده له گن حرکت وحاتنینگ بجروچیسی انیقدیر. انیق نسبت افاده لاوچی فعللر مخصوص گراماتیک کؤرستگیچگه ایگه ایمسدیر.مثلن،سؤزله دی،یوگوره یپتی،کیلماقچی کبیلر.کؤریب تورگنینگیزدیک،مذکورفعللرده حرکتنی بیرگینه بجروچی(شخص)عملگه آشیره یپتی. جمله توزویب کؤرسک هم حرکت ایگه تامانیدن بجریلگنیگه شاهید بؤله میز. قیلیچ ایرته لب مکتبگه کیتدی.بو گپ نینگ بجروچیسی  قیلیچ بؤله دی.

2. اؤزلیک نسبت

إیش- حرکت باشقه نرسه گه اؤتمی،بجروچی نینگ اؤزیده قاله دی. یعنی،فاعل إیش- حرکتنی اؤزاوستیده بجره دی.اؤزبیک تیلیده فعل نینگ بونسبتی(- إین/ن)،(- إیل/ل)،(- لن)،(- ش) قؤشیمچه لری واسطه سیده یه سه له دی.

مثلن.

- گلبهار یه سندی،تره ندی،کیئیندی.

- تیمورإیشگه بیریلدی.

- نادره اویقودن توریب کیریشدی.

- تورسون قؤشیقلردن ذوقلندی.

3. مجهول نسبت

بونده إیش-حرکت نینگ انیق بجروچیسی نامعلوم بؤله دی.یعنی فاعل انیق ایمس.مجهول نسبت هم (-إین/ن)،(إیل/ل) قؤشیمچه لری یاردمیده حاصل قیلینه دی.عین قؤشیمچه لربیلن اؤزلیک نسبتی هم یسه له دی.فرقی شونده کی،مجهول نسبتده بجروچی انیق ایمس. بیراق،اؤزلیک نسبتده بجروچی(فاعل)انیق بؤله دی.اؤقیلدی،ساچیلدی،آلیندی،تشلندی.

اوشبو قؤشیمچه لرقیسی نسبتنی آلگنی گپ نینگ مضمونیدن بیلیب توشینیله دی.مثلن،

۱. قیشلاغیمیزده کتته تؤی بیریلدی.

2.سنجرآلمه تیریشگه بیریلدی. بیرینچی گپده گی بیریلدی(مجهول نسبت)إیککینچی گپده گی بیریلدی(اؤزلیک نسبت)دیر.

4. بیرگه لیک نسبت

إیش-حرکت بیردن آرتیق شخص،نرسه-حادثه تامانیدن بیرگه لیکده بجریلگن بؤله دی.

اؤزبیک تیلیده بونسبت(- ش)،(-إیش)،(- لش)قؤشیمچه لری بیلن یسه له دی.

باله لر تؤپ اؤینه شدی. قیزلرقؤشیق ائتیشدی. طلبه لربحثــله شدی. بابروعلیشیردرش اؤقیشدی. امّا،حاضرگی اؤزبیک تیلیده(اؤزبیکستان)بیرگه لیک نسبتینی آلگن ائریم فعللراجره لمس حالتگه کیلیب قالگنی اوچون انیق نسبتگه کیریتیلگن.مثلن،تؤقنه شدی،عامّه لشدی ،حاضرلشدی، گؤزه لشدی،باقیشدی،قره شدی،ائتیشدی،تارتیشدی فعللری.(م.الف .همراه یف. اؤزبیک تیلیدن معروضه لرمجموعه سی)

5.آرتیرمه نسبت

أیش-حرکت باشقه بیرارشخص تاثریده یاکی،بیرارواسطه آرقه لی بجریلگنی انگله شیله دی.فعل نینگ بونسبتی (- إیر)،(- ار)،(-إیز)،(-گیز)،(- تیر)،(- گز)،(- قیز)،(- ست) قؤشیمچه لری واسطه سیده یسه له دی. کؤرست،کیئینتیر،کولدیر، شاشیر،اؤتقز،قه یتر،یورگیز،آقیز، یازدیر، چؤکتیر،بیتیر،اوچیر،اؤتکیز، توتقیز.-

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک-40

 

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاووشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۴۰)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

فعل

اؤتیملی واؤتیمسیز فعللر

اؤتیملی فعللر

إیش- حرکت توشوم کیلیشیگینی آلگن آتگه اؤتیشینی،باغله نیشینی بیلدیره دی. یاکی،حرکت نینگ بیرارنرسه گه اؤتگنلیگینی بیلدیره دیگن فعللرگه اؤتیملی فعللردیئیله دی.   

 بونیمه دیگنی؟

سیزوبیزنینگ هرقنده ی فعالیت وإیش- حرکتیمیزگه فعل دیئیله دی. تیلیمیزده شونده ی فعللربار کی،اولرنینگ عملگه آشیشی اوچون إیککینچی بیرواسطه کیره ک بؤله دی. اولراؤز- اؤزیچه بجریله ویرمیدی.انه شو واسطه لرگه آت(نرسه-حادثه)دیئمیز. یعنی،فعل آتنی اؤزیگه طلب     قیله دی.مثلن،کؤرماق،قیلماق،اؤقیماق،آلماق، سنه ماق،یاقتیرماق،آلماق تشله ماق،سیله ماق، یوبارماق،اوزتماق،بیلماق،تیرماق،اوشله ماق،تیله ماق،بیرماق وباشقه لر.

مذکور فعللرنی یالغیزگینه ائتیش بیلن هیچ نرسه توشونیلمیدی. صمد آلدی.- دئیلگنده توگل بیر فکر بیلدیریلمه یپتی. یولداش قلمنی آلدی.- دیسک معلوم بیرحرکت عملگه آشگنی حقیده خبر بیرگن بؤله میز. آلماق فعلی اؤزیگه قلمنی(آت)آله یپتی.اؤتیملی فعللرده آت توشوم کیلیشیگی «نی» واسطه سیده باغلنه دی. بیرماق(کتابنی)،توتماق(قؤلنی)،قاقماق(چنگنی)،تیشله ماق(گوشتنی)،چقیماق(اؤتاقنی)،ساتماق(قالینی) فعللرده توشوم کیلیشیگی آتنی فعلگه باغله ماقده.انه شونده ی فعللرگه اؤتیملی فعل دئیله دی.

اؤتیمسیز فعللر

درسلیک، قؤللنمه وعلمی ادبیّاتلرده، بیرارنرسه-حادثه  گه، آتگه بیواسطه اؤتمیدیگن،یعنی، حرکت بجروچی نینگ اؤزیده قاله یاتگن فعللرگه اؤتیمسیز فعللر،-دیب تعریف بیریله دی.    بونی هم سادّه راق توشونتیرشگه اؤته میز.

تیلیمیزده شونده ی فعللر بارکی، اولرنی عملگه آشیریش اوچون بیرار واسطه، نرسه  گه  ضرورت توغیلمیدی. فعل آتسیز بجریله دی. توشوم کیلیشیگی«نی» آتنی باشقریب کیلمیدی. مثلن،کیلماق،بارماق،یوینماق،یورماق،قالماق،اوخله ماق،چرچه ماق،قیتماق،اؤگیریلماق،چیقماق، تینماق،سینماق،چیریماق،سیزماق،یوگورماق،سؤزله ماق وباشقه لر. بوفعللر آتسیز بجریله دی. باتیر یوگوردی.- گپیده باتیر معلوم بیر إیشنی بجرگنی حقیده خبر قیلینه یپتی. بونده ی فعللر توشوم کیلیشیگی بیلن ایمس بلکی،جؤنه لیش کیلیشیگی «گه»اؤرین- پئیت«ده» وچیقیش«دن» واسطه سیده مناسبتگه کیریشه دی.

اؤتیملی فعلنی اؤتیمسیز فعلدن فرقلش اوچون توشوم کیلیگی«نی»ی کیلتیریب،نیمه نی؟ سوالینی بیریش کیره ک بؤله دی.اگر فعل توشوم کیلیشیگینی «نی» آلسه او فعل اؤتیملی فعل سنه له دی. عکسینچه توشوم کیلیشیگینی آلمسه،بو فعللراؤتیمسیز فعللرگه کیره دی.

 

 

بؤلیشلی وبؤلیشسیزفعللر-39

 

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاووشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۹)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

فعل

بؤلیشلی وبؤلیشسیزفعللر

بؤلیشلی فعللر

 إیش- حرکت نینگ اوچله زماندن بیریده یعنی،بجریله یاتگن(حاضزگی زمان)،بجریله دیگن(کیله سی زمان)وبجریلگن(اؤتگن زمان)لیگینی انگله ته دی.مثلن،اؤقیــپتی، اؤقیماقچی و اؤقیدی،یازه یپتی،یازماقچی ویازدی کبی.إیش حرکت سؤزلاوچی،تینگلاوچی واؤزگه شخص تامانیدن عملگه آشیریلی ممکن. بونده حرکت انیق عملگه آشگنی اؤز تصدیغینی تاپگن بؤله دی. اؤزبیک تیلیده بؤلیشلی فعللرنی کؤرسه توچی مخصوص قؤشـیمچه یـؤق. بؤلیشلیک فقطه گپده گی خبرنینگ تصدیغیدن بیلینه دی.

بؤلیشسیزفعللر

بونده ی فعللرإیش-حرکت نینگ اوچله زماندن بیریده بجریلمه یاتگن،بجریلمه یدیگن وبجریلمه گنینی افاده ایته دی.مثلن،اؤیله مه یاتگن،اؤیله میدیگن واؤلمه گن،قیلمه یاتگن،قیلمه یدیگن وقیلمه گن کبی.

بونده فعل نینگ نیگیزیگه(- مه) قؤشیمچه سینی قؤشیش،فعلدن کیئین(- مس)،(-ایمس)،(- یؤق)و فعللردن آلدین(- نه)سؤزینی کیلتیریش بیلن حاصل قیلینه دی.مثلن،کؤرمه گن،سؤره مه گن،سؤزله گن ایمس،اؤقیگنی یؤق، نه باری،نه کیلدی. بؤلیشسیزلیکنی بیلدیروچی سؤزلر،باشقه سؤزتورکوملری بیلن هم بیرگه قؤلـــله نیش ممکن.

بوندن تشقری اؤزبیک تیلیده فعللرنی تکرارلش وفعلنینگ آخریگه (- یه)،(- کو)یوکله مه سینی کیلتیریش بیلن هم فعل نینگ بؤلیسیزلیک شکلی یه سه له دی. مثلن، بارمه دیدیم باردینگ- کو.  (-هه) اونداوسؤزینی قؤشیش بیلن هم فعل نینگ بؤلیشسیزلیک شکلی یه سه له دی. هه باره من. ممتازادبیّاتیمیزده(-ایرمس) سؤزی واسطه سیده هم فعل نینگ بؤلیشسیزلیک شکلی حاصل    قیلینه دی.

بؤلیشسیزفعللرنی افاده له یاتگنده تورلی سویه ده گی آدملر بیلیب- بیلمی فعلنینگ آلدیگه وآخریگه(-یؤق)،(ایمس)و(- نه) سؤزلرینیکیلتیریب خطاگه یؤل قؤیه دیلر.مثلن،مین نه مکتبگه بارگن ایمسمن. یازمی قؤیمه گه اؤخشه گن فعللرده إیککی انکار تصدیقنی انگله ته دی.انکارمعناسیده بونده ی گپ توزیش تؤغری ایمس البتته.

             ائریم سؤزلرنینگ اؤزبیکه تؤغری یازیلیشی

  خطا                            تؤغری                              منبع    

 سپسریغ                         سپ-سریق                     اویبلاگچیلر  

 ساووریلگن                     ساوریلگن                       -----

 بازارده                          یازوده                           -----

 بیلگی                            بیلیم                             -----

ایلک مرتده                          أیلک مرته                      -----

چوخ                              کؤپ                            -----

 توتوب                          توتیب                            -----

اولتوردوم                       اؤلتیردیم                         -----

قرنغولیکده                      قارنغئلیکده                       -----

ایمدی                            ایندی                             -----

ایتماغگه                                ایتماققه                                ------

چلیشتیم                          قیلدیم/ایتماق                   -----

نیرسه                            نرسه                           -----

قنداغ                             قنده ی                          -----

اوزبیک یازوچی                اوزبیک یازوچیسی           -----

بولسون                          بؤلسین                        -----

اوزاغ                             اوزاق                         -----

 قبقرا                             قاپ-قاره                      -----

 قتیغ                              قتـــتیق                         -----

یول                               یؤل                             ----

توپلم                              تؤپلم                           -----

تؤیغو                             تویغو                          -----

  

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک-38

 

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۸)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

فعل

إیش- حرکت وحالت معناسینی بیلدیرگن مستقل سؤزتورکومیگه فعل دیئیله دی. بوعلمی تعریف نیمه دیگنی؟ بوتون بارلیق،جمله دن انسانده صادر بؤـــله یاتگن هرقـــــنده ی( إیچیکی وتشقی) اورونیش وحرکت نامیگه فعل دیئیله دی. یعنی،شوفعالـــیتلرمعلوم سؤز واسطه سیده افاده قیلینه دی.حرکتنی ققط گینه تیل اؤرگنمیدی،بلکی،اونی علم- فن نینگ تورلی ساحه و ترماقری(فزیکه)هم تیکشیریب انیقله یدی.فرقی شونده که،تیل حرکتنی(فعل)معنالب، ناملب وقاعده لب اؤرگنه دی. هرقنده ی حرکت نینگ کؤرینرلی(یوگورماق)،کؤرینمس(اؤیله ماق) ،سیزیلرلی(آغریماق)،سیزیلمس(اؤسماق،ایسکیرماق)،باشقرولی(کؤرماق)، باشقروسی(یوره ک اورماق) کبی   شکللری بار.

 فعل بابیده تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلی جوده هم بای تیل.اؤزبیک تیلیده 24000دن آشیقراق فعل موجود. سیز وبیزبیله یاتگن فارس-دری تیلیده بار- یؤغی 500ته  تیوره گیده فعل بار. بونرسه اؤزبیک تیلی نهایتده بای ایکنیدن دلالت  قیله دی. اؤزبیک تیلیده گی فعللر نینگ اؤزیگه خاص گرماتیک کتگوریه(بیلگیلری)بار.

مثلن،اؤزبیکچه فعللر بؤلیشلی لیک،بؤلیشسیزلیک،اؤتیملی لیک،اؤتیمسیزلیک،نسبت،

مَیل،زمان کبی مافولوژیک خصوصیتلرگه،صفداش،روشداش،حرکت نامی سینگری خاصلنگن شکللرگه ایگه.شونینگ ی فعللرنینگ مستقــــل، ویاردمـــــچی شکللری بؤلیب،اولرتوسله نیش خصوصیتیگه ایگه دیر.فعللرجمله ده(نحو)اساسن،کیسیم وظیفه سینی بجریب کیله دی.

اؤزبیک تیلیده گی فعل اؤزه گی یاکی، نیگیزیگه(- ماق) حرکت نامی قؤشیمچه سینی قؤشیش  بیلن اونینگ ناانیق شکلی حاصل قیلینه دی.مثلن،اؤقی- ماق، بار- إیش- ماق کبی.

فعلنینگ توب یاکی یسه مه شکلیدن زمان،مَیل،نسبت،شخص- سان،فعلنینگ خاصلنگن شکلی حاصل قیلینه دی(بولرحقیده قوییراقده سؤز یوریته میز).

فعللرنینگ توزیلیشیگه کؤره تورلی

فعللر توزیلیشیگه کؤره اوچ خیل بؤله دی:

1.سادّه فعللر،2.قؤشمه فعللر،3.جفت فعللر.

1.سادّه فعللر

بیراؤزگ یاکی یساوچی قؤشیمچه لی فعللرگه سادّه فعل دیئیله دی.سادّه فعللرنینگ اؤزی توب

 سادّه ویه سمه سادّه کؤرینیشگه ایگه.

توب سادّه فعللر- قؤشیمچه سیز فعللردن عبارت بؤله دی.مثلن،کؤز، بیر، توز،

اؤقی،یاز،هیده،یور،قره و باشقه لر.

توب یسمه فعللر- یساوچی قؤشیمچه لر آرقه لی یسلگن بؤله دی. اولر قویئیده گی

 قؤشیمچه لرنی آلب کیله دی:

- ر(ار) : ایسکر،کؤکــَر،قیسقـــَر،بؤزَر،یشـــَر؛

- ه(الف): یه شه، بؤشه،تونه، آشه،کؤره؛

- سه: سووسه؛

- سیره: یاتسیره،خاتینسیره، اؤیسره؛

- إی : تینچی،چنگی،ســَنقی؛

- إیله :چیرقیلله،بیزیلله،چیریلله؛

- لن : اویلن،عجبلن،قیشلن؛

- لش : سؤره ش،سلاملش؛

له : آقله،توزله،یانله.

قؤشمه فعللر

تورلی معنالی إیککی اؤزه ک نینگ بیریکویدن توزلگن بؤله دی.مثلن،حرمت قیلماق(آت+فعل)،قؤل بیرماق(آت+فعل)،کیلیب کیتماق(فعل+فعل)،قؤ شیب آلماق(فعل+فعل)،آلیب ساتماق(فعل+فعل).

جفت فعللر

یتکچی، کمکچی فعللردن توزیلیب،ینگی معنا حاصل قیلیه دی. کیلدی- کیتدی،اور- سور،     

آلدی- قاچدی.

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک-37

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۷)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

آلماش

                               آلماشلرنینگ معنا تورلری

اؤزبیک تیلیده آلماشلرنینگ یتیته توری بار.

1. کیشیلیک آلماشلری

بیرلیک وکؤپلیکده گی اوچ شخصنی کؤرسه تیوچی آلماشلر کیشیلیک آلماشلری دیب یوریتیله دی.مثلن،نطقده گی سؤزلاوچی - مین(بیرینچی شخص بیرلیک)، تینگلاوچی - سین(إیککینچی شخص بیرلیک)،اؤزگه شخص- او(اوچینچی شخص بیرلیک)،

بیز(بیرینچی شخص کؤپلیک)،سیز(إیککینچی شخص کؤپلیک)،اولر                        (اوچینچی شخص کؤپلیک ). 

بیرینچی شخص اؤرنیده بعضن،کمینه،فقیر،بنده سؤزلری هم قؤلــله نه دی.

کیشیلیک آلماشلری آتگه اؤخشب تورلنه دی. مین و سین آلماشلریگه قرتغیچ،توشوم و-نیکی قؤشیمچه سی قؤشیلگنده بیر- ن توشیب قاله له دی. مثلن،مینینگ،سینینگ ،مینی، سینی،مینیکی،سینیکی کبی.

کیلیشیک آلماشیگه جؤنه لیش،اؤرین- پئت، وچیقیش کیلیشیگی قؤشیمچه سی قؤشیلگنده بیر - ن آرتیریله دی.مثلن،اونگه،اونده،اوندن کبی

ائریم پئتلرده بیز،سیز آلماشلری بیرلیک معناسیده هم قؤلــلله نیله دی.شونینگدیک،بیز،سی  آلماشی کمترلیک وحرمت معنالریده هم إیشله تیله دی. -او کیلیشیک آلماشی جانسیزنرسه لراؤرنیده هم قؤلــله نه دی.

2.کؤرسه تیش آلماشلری

نرسه لرنی انیقلب،تأکیدلب کؤرسه تش اوچون إیشله تیله دیگن آلماشلریگه کؤرسه تیش آلماشی دیئله دی. بو،او، شو، اؤشه،انه او، منه،اوشبو.ممتاز ادبِّاتیمیزده

اول، بو،شول، اؤشول شکللریده قؤلــله نه دی.

3.سؤراق آلماشلری

نرسه، بیلگی مقداری حقیده همده نرسه نینگ کیمگه،نیمه گه قره شلیگی حقیده گی سؤراقنی انگله تیوچی آلماشلرگه سؤراق آلماشلریگه دیئیله دی. کیم؟ ،نیمه؟- نرسه حقیده،قنده ی؟، قنقه؟،نی- بیلگی حقیده وقنچه؟،نیچه؟ آلماشلری- مقدارو قیده؟ قه یاقده؟ حقیده گی سؤراقنی انگله ته دی.

4.بیلگیلش آلماشی

نرسه وشخص نینگ أیغیندیسینی  یاکی،اولرنی اجره تیب کؤرسه ته دی.همّه،بری،برچه، بوتون،جمعی،یلپی،بری آلماشلرنرسه لرنی تؤده لب افاده لیدی.

هرکیم،هرنیمه،هرقنده ی، هر قیسی و هربیر آلماشلری عمومنی یککه لب کؤرسه ته دی.

5. بؤلیشسیزلیک آلماشی

بوآلماش انکار، موجود ایمسلیک معنالرینی افاده قیله دی. اول سؤراق آلماشلریگه هیچ سؤزینی قؤشیش آرقه لی حاصل قیلینه دی.هیچ کیم، هیچ نیمه، هیچ قنده ی،هیچ قیسی، هیچ بیر،هیچ نرسه.

6.گمان آلماشی

نرسه،واقعه-حادثه لرحقیده گی نا انیق تصوّرنی بیلدیریب کیله یاتگن وبیلگینی انیقلاوچی  آلماشلرگه گمان آلماشی دیئله دی. سؤراق آلماشلریگه الــله، دیر قؤشیمچه لری قؤشیلیشیدن حاصل قیلینه دی.الــله کیم، الــله نیمه،کیم دیر،نیمه دیر، قیسیدیر؟

بیر،ائریم،بعضن،قیسی،بیران، بیراو،بیرار سؤزلری هم گمان آلماشینی افاده قیله دی.

7. اؤزلیک آلماشی

اؤز یاکی اؤزلیک سؤزی نرسه لرنی انیقلی،تاکیدلب کؤرسه تیش اوچون إیشله تیله یاتگن آلماشگه اؤزلیک آلماشلی دیئله دی.اؤزلیک آلماشی ایگه لیک قؤشیمچه سینی آلیب کیله دی. اؤزیم، اؤزینگ، اؤزلر. ..؛اؤزلیک آلماشی کیلیشیک قؤشیمچه لرینی هم آلیب کیله دی. اؤیم نینگ، اؤزی نینگ...

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک-آلماش-36

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۶)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک

 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده 

سؤز تورکوملری  

آلماش

گپ(جمله)إیچیده آت،صفت،سان،روش ،ائریم سؤزبیریکمه سی وگپ اؤرنیده قؤلــلنه دیگن سؤزتورکومیگه آلماش دیئله دی. بوتعریفگه ایضاح بیرسک،تیلیمیزده شونده ی سؤزلر بارکی، اولرنرسه-حادثه لرنینگ نامینی هم،بیلگی وسناغینی هم کؤرستمیدی،بلکی شولرنی افاده قیلوچی سؤزلراؤرنیده قؤلــله نه دی.

آلماش نینگ آت اؤرنیده إیشله تیلیشی :

- تورسون وتاشپولت بیر- بیریگه یاردم قیلدیلر،چونکه اولرجوده قه لین دؤست ایدیلر.

صفت اؤرنیده قؤلــله نیشی

- باتیرکؤک قلمینگنی بیریب تور،مین شو قلمدن إیش آلماقچیمن.

سان اؤرنیده کیلیشی

- مین بوإیل اؤنته کؤچت ایکتیم،سین نیچیته ایکتینگ.

روش اؤرنیده قؤلــله نیشی

- سیزلربوگون کیلدینگیز،اولر قچان کیلدیلر.

سؤزبیریکمه سی اؤرنیده

- تؤغریگه زوال یؤق، بونی ایسده توتیش کیره ک.

گپ اؤرنیده إیشله تیلیشی

سین کتاب اؤقیش بیلن إیشینگ یؤق، بو سینینگ کمچیلیگینگ.

یؤقاریده گی آلیتیته مثالده اولر،شو،نیچیته،قچان،بونی،بو سؤزلری آت(تورسون وتاشپولت)

،صفت(کؤک)،سان(اؤنته)،روش(کون)،سؤزبیریکمه سی(تؤغریگه زوال یؤق)،گپ/جمله   

(سین کتاب اؤقیش بیلن إیشینگ یؤق)اؤرنیده قؤلـــله نیلماقده.

آلماشلرنینگ توریلیشگه کؤره تورلری

توزیلیشیگه قره ب آلماشلر قویده گی تورلرگه بؤلینه دی:

1.سادّه آلماشلر

بیراؤزه کدن توزیلگن آلماشلرگه ائتیله دی.اولر توب ویسه مه بؤله دی.

توب آلماش- بیرگینه اؤزه کدن توزیله دی. مثلن،مین، سین، او،اؤشه،قچان، قنده ی؟کبی.

یه سمه آلماش- بیراؤزه کلی سؤزلرقؤشیمچه آلیب کیله دی.مثلن،اولر،بیزلر،قچاندیر؟ 

قــــــئسیـــــگــه کـــــبی.

2. قؤشمه آلماشلر

إیککی سؤزنینگ بیریکیشیدن حاصل بؤله دی.منه بو،اؤشه، الــله قچان؟ الــله کیم، 

هرکیم،هرنیمه کبیلر.

3. جفت وتکراری آلماشلر

إیککی آلماش نینگ تکرارله نیشیدن حاصل بؤله دی.مثلن، شوشو،اول-بول،کیم کیم، 

انچه مونچه کبیلر.

آلماشلر گپده ایگه، کیسیم،انیقلاوچی، تؤلدیروچی واونده لمه بؤلیب کیله دی.            

(بو حقده نحوبحثیده سؤزیوریته میز).

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک -35

 

 

اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک     

 درسنامه

                     هرشنبه کونی                      

   سؤزباشیده کیله دیګن اؤزبیکچه اونلیلرو«ay»،«Y»

                  تاوشلری نینگ عرب یازویده افاده له نیشی               

b+shf+d	d	shf+h	+< h+shf	h+shf	h+shf+v	shf+h+m	d+shf+h	shf+n+d	m
I– إ+ی	E-ی	A-- الف	U- او	O -آ	O’- اؤ	ay=الف+ئ	E=الف+ی	Y=الف+ی	E = ئ
إیش	ینگیل	اکه	اوکه	آته	اؤزبیک	ائریم	ایرکین	أیگیت	بئت

E اونلیسی سؤز اؤرته سیده کیلگنده ئ شکلیده یازیله دی. بیت-روی،تیر-عرق کبی.

(۳۵)

 گرامر

 (صرف)  

قؤشیمچه لرنی اؤزه ککه تیرکــَب یازیشنی اونوتمنگ:

إیشلریمیز،اؤرتاغیمنینگ،قیشلاقداشلر

إیشده،باغنی، تامدن،باشگه،أیگیتلیک 

اوشبو مقاله لر

اؤزبیک تیلیگه عاید تورلی- تومن

درسلیک وقؤللنمه لراساسیده

تیارله نیب بارماقده

سؤز تورکوملری  

                                                   سان

سانلر نینگ تورلری

سانلرمعنا تاماندن سه ناق و ترتیب سانلرگه بؤلینه دی.(بو۳۴حقده درسنامه گه قره نگ)

 سه ناق سانلر نینگ اؤزی قؤییــــــده گی تورلرگه بؤلینه دی :

1. مقدارسان. اولربیرتـــورده گی نرسه لرنینگ عمومی مقــدارینی(سانینی) انگله ته دی. بوتورسانلرنینگ مخصوص کؤرستگیچی یؤق. بیر تاغره اون، قیرق قیز. بیر،إیککی،اوچ، تؤرت، بیش،...اؤن،أیگیرمه،اؤتتیز،قیرق،ایللیک...یؤز،مینگ سانلری عومی مقدارنی       بـــــــــــیلــــدیــــره دی.

2. دانه سان. بیرتورده گی بویوم - نرسه لرنینگ دانه لب سه نه لیشیگه دانه سان دیئیله دی. بوسانلرگه (- ته) قؤشیمچه سی قؤشیلیشی آرقه لی حاصل قیلینه دی.مثلن،بیتـــّه(بیرته)،بیشته،یوزته،مینگته.اؤزبیک تیلیده (-ته) قؤشیمچه سی جانسیزنرلسه گه(اؤنته نان،بیشته قاوون)،جانلی موجوداتگه باش،نفر(تؤرت نفراؤقیتوچی،إیککی باش قؤی)،اؤسوملیکلرگه تؤب(بیرتوب اؤریک،اوچ توب درخت)سؤزلرینی کیلتیریش بیلن حاصل قیلینه دی.

3. جملاوچی سان.مقدارنی بیرلشتیریش،جمعلب،تؤده لب کؤرسته دیگن سانلرگه ائتیله دی.بو سانلر(-آو)،(-آولان)،(-اله) قؤشیمچه لرینی قؤشیش بیلن حاصل قیلینه دی. مثلن، إیکاو، اوچاو،تؤرتاولان، بیش آولان،اوچله سی، تؤرته له.قؤشیمچه لربیر سؤزیگه یاپیشمیدی.

4.چمه سان. نرسه بویوملرنینگ تخمینی مقدارینی بیلدیره دی. مقدار سانلرگه (- ته چه)،(- لرچه)،( - لب) قؤشیمچه لری یاکی جفت سانلرنی  قؤشیش بیله افاده قیلینه دی. أیگیرمه ته چه باله ،مینگلرچه کیشی، یوزلب آدم، اوچ- تؤرت نفر .

5. تقسیم سان. نرسه – بویوملرنینگ بؤلینیش(تقسیمله نیش)مقدارینی انگله ته دی.مقدارسانلرگه (- دن)،(- ته دن) قؤشیمچه لرینی قؤشیش بیلن یه سه له دی.تؤرته دن آلمه،بیشته دن نان کبی.

ترتیب سان.نرسه- بویوملرنینگ جائله شیش ترتیبی وسه ناوده گی ترتیبینی بیلدیره دی. بو سانلرمقدارسانلرگه –نیچی،- إینچی قؤشیمچه لری قؤشیلیشی بیلن یسه له دی.نثلن،اؤن بیرینچی،إیککی مینگینچی کبی.

نطقده سانلر بوتون، کسر واره لش توسده قؤلــله نیله دی.

بوتون سانلر. نرسه - بویوملرنی بوتونه سیگه افاده لیدی. اوچ، یتتی، اؤن إیککی.

کسر سانلر. بوتون نینگ بؤله گینی، قسمینی افاده لیدی. اولر إیککی خیل قؤلـله نه دی :

1) إیککی سان نینگ چیقیش کیلیشیگی بیلن باغله نیشی آرقه لی.مثلن،تؤرتدن إیککی،

سککیزدن بیر،تؤققیزدن اوچ کبی.

2) یریم،چاره ک سؤزلری واسطه سیده هم افاده قیلینه دی.مثلن،یریمی بیزگه تیگیشلی،

 چاره ک عصر کبی.

حسابلش سانلری

مقدارسانلربیلن قؤلــله نیب،نا انیق توشونچه نی افاده قیلوچی سؤزلرحساب سانلر دیئله دی.

اوچ یوز گرام، بیش أیل،اؤن سؤم(پول)،بیر توب، بیش باش. سانلر بیلن بیرگه کیلگن سؤزلر(باش، توب،أیل...)اصلیده آت سؤزتورکومیگه منسوب بؤلیب،اولراؤزگراماتیگ معنالرینی بیرآزیؤقاتگندیر.حساب سؤزلری نرسه- بویوملرنی فرقلب،انیقلب،چیگره له گن حالده قؤلــله 

 نه دی. حیاتده آدملر آره سیده استفاده ده بؤله دیگن نرسه لرکؤپ.اولرنینگ مقدارینی فرقلش اوچون خاص سؤزلردن فایده له نیله دی. حساب سؤزلری قؤییده گی گروهلرگه بؤلینه دی.

1.نرسه-بویوملرنی یککه لب حاسبلش اوچون إیشله تیله دیگن سؤزلر

(دانه،نسخه،توب،باش، نفر) ،

2. بوتو نینگ قسمینی حسابلش اوچون إیشله تیله دیگن سؤزلر(پرچه، ورق، بورده،اغیز،لقمه،

 قسم، شینگیل،پیمدیم، قولتوم، سیقیم،یوتوم،هوپلبم،تامچی،تؤغرهم ، بؤلک... )،

3.توده لب کؤرسه تیوچی حسابلش سؤزلری(تؤده،گله، گروه، سوروک،دسته،

باغ،قاوده،قولاچ، شاده ،هاووچ...)،

4.آغیرلیکنی افاده لاوچی حسابلش سؤزلری(گرام، کیلو گرام، سانتی میر، تون،سیر...)

جفتلب افاده لاوچی(جفت، قؤش،جؤزه)،

5. اوزونلیک اؤلچاوی بیلدیره دیگن حسابلش سؤزلری(چقیریم،قــَری، کیلو میتر،گز،

 قریچ،قولاچ،قدم...)،

6.یاش اؤلچاوینی بیلدیره دیگن سؤزلر(یشر،یاشلیک، آیلیک،کونلیک، ...)،

7. وقت اؤلچاوچی(ثانیه، دقیقه،ساعت بو سؤزلرنی اؤبیکچه لشتیریش ممکن)،

8. قیمتنی بیلدیروچی(تنگه، میری،دالر، سؤم. افغانی(؟)..)،